عمیق ترین دریاچه دنیا کدام است؟ رازهای شگفت انگیز بایکال - ساری فان

سیاره زمین سرشار از شگفتی های جغرافیایی خارق العاده است؛ در حالی که در مقیاس وسعت سطحی، حوضه پهناور خزر در بزرگترین دریاچه جهان کدام است رتبه نخست را در اختیار دارد و در اقیانوس ها شکاف بی انتهای درازگودال در عمیق ترین نقطه جهان کجاست انسان را مبهوت می سازد، بایکال در قلب خشکی های اوراسیا همانند مرواریدی درخشان می درخشد. عظمت منابع آب این دریاچه به تنهایی با حجم آبی بزرگ ترین رودخانه های قاره ها که در طولانی ترین رود جهان کدام است توضیح داده شد برابری می کند و اهمیت ژئوپلیتیک و اکولوژیک آن در مقیاس جهانی، هم پای ذخایر یخی بزرگ در بزرگترین جزیره جهان کدام است مورد توجه اقلیم شناسان بین المللی است.

به گزارش مجله معتبر علمی ScienceDaily و داده های پایگاه زمین شناسی Live Science، حجم آب ذخیره شده در بایکال به رقم سرسام آور 23,615 کیلومتر مکعب می رسد؛ حجمی که از مجموع آب تمام دریاچه های پنج گانه بزرگ آمریکای شمالی (میشیگان، هورون، سوپریور، ایری و انتاریو) بیشتر است! اگر تمام آب های ورودی به بایکال قطع شود و بخواهیم آب آن را به وسیله تمام رودخانه های جهان دوباره پر کنیم، تقریباً یک سال کامل زمان خواهد برد. در این مقاله پژوهشی، ساختار زمین شناسی شکاف ریفت بایکال، حیات وحش منحصربه فرد بومی و اسرار یخ های بلورین آن را آنالیز می کنیم.

موقعیت جغرافیایی و ابعاد هندسی بایکال: اقیانوسی در حال زایش

دریاچه بایکال در جنوب سیبری شرقی، میان استان ایرکوتسک و جمهوری بوریاتیا در فدراسیون روسیه قرار گرفته است. این دریاچه طولی معادل 636 کیلومتر (395 مایل) و پهنایی میان 27 تا 79 کیلومتر دارد و مساحت سطح آب آن به 31,722 کیلومتر مربع می رسد که آن را در رتبه هفتم وسیع ترین دریاچه های جهان قرار می دهد.

نکته شگفت انگیز در زمین شناسی این است که بایکال روی یک دره کافتی فعال (Active Rift Valley) قرار گرفته است. صفحه تکتونیکی اوراسیا در این منطقه سالانه حدود 2 سانتی متر در حال باز شدن و دور شدن از هم است؛ پدیده ای که نشان می دهد بایکال برخلاف بیشتر دریاچه های موقت زمین که با رسوبات پر می شوند، روز به روز عمیق تر و پهن تر می شود و زمین شناسان معتقدند در آینده ای چند ده میلیون ساله ممکن است به یک اقیانوس تازه تبدیل شود.

رسوبات باستانی کف دریاچه: عمق واقعی شکاف چقدر است؟

اگرچه عمق خط القعر میزان گیری شده آب بایکال 1,642 متر است، اما مطالعات ژئوفیزیک لرزه ای نشان می دهد که در زیر بستر آب، لایه ای از رسوبات باستانی به ضخامت خارق العاده 7 تا 8 کیلومتر انباشته شده است! این بدان معناست که شکاف واقعی پوسته زمین در منطقه بایکال در عمقی حدود 9 کیلومتری قرار گرفته است؛ عمیق ترین شکاف قاره ای موجود در سرتاسر پوسته جامد زمین.

زیست بوم بی همتا: خانه موجودات اندمیک و فک آب شیرین نِرپا

قدمت 25 میلیون ساله بایکال و ایزوله بودن جغرافیایی آن باعث شده تا فرآیند فرگشت در این حوضه گونه های زیستی شگفت انگیزی خلق کند. بیش از 2,500 گونه گیاهی و جانوری در بایکال شناسایی شده اند که نزدیک به 80 درصد آن ها بومی انحصاری (Endemic) هستند و در هیچ نقطه دیگری از جهان یافت نمی شوند:

• فک بایکال (Nerpa): تنها گونه فک در جهان که منحصراً در آب شیرین زندگی می کند. دانشمندان هنوز با شگفتی در حال آنالیز این معما هستند که چگونه اجداد این پستاندار دریایی میلیون ها سال پیش از اقیانوس منجمد شمالی هزاران کیلومتر در خلاف جهت رودخانه ها شنا نموده و خود را به دریاچه بایکال رسانده اند.
• ماهی روغنی گلومیانکا (Golomyanka): ماهی عجیب، شفاف و صورتی رنگی که فاقد فلس و کیسه شنا است. بیش از 35 درصد از وزن بدن این ماهی را چربی خالص تشکیل می دهد. گلومیانکا به جای تخم گذاری، بچه زا است و غذای اصلی فک های نِرپا را تأمین می کند.
• میگوهای ریز اپیشورا (Epischura baicalensis): این سخت پوستان میکروسکوپی ارتش تصفیه نماینده بایکال هستند. میلیاردها اپیشورا پیوسته آب دریاچه را فیلتر نموده، جلبک ها و باکتری ها را می بلعند و شفافیت افسانه ای آب را تضمین می نمایند.
• ماهی امول (Omul): از لذیذترین ماهی های خانواده سالمون با گوشتی سفید و چرب که در فرهنگ غذایی بومیان سیبری و بازارهای سنتی منطقه جایگاهی اسطوره ای دارد.

ترفند طلایی: چرا آب بایکال به طرز باورنکردنی زلال و شفاف است؟

شفافیت دید در آب بایکال تا عمق 40 متری می رسد که بالاترین شفافیت آب شیرین در جهان است. این ویژگی خارق العاده به سه عامل اصلی بستگی دارد: فعالیت خستگی ناپذیر میگوهای فیلترنماینده اپیشورا، فقر آب از نظر املاح معدنی کلسیم و منیزیم به علت خاستگاه کوهستانی گرانیتی، و وجود غلظت بسیار بالای اکسیژن محلول در سرتاسر عمق دریاچه به لطف جریان های همرفتی عمودی آب سرد.

جدول مقایسه 5 دریاچه عمیق برتر کره زمین

نگاهی آماری به رتبه بندی عمیق ترین حوضه های دریاچه ای سیاره بر اساس داده های هیدرولوژی بین المللی:

پدیده شگفت انگیز زمستان بایکال: یخ های کریستالی و حباب های متان

در فاصله ماه های ژانویه تا می (اواسط زمستان تا اوایل بهار)، دمای هوای سیبری تا منفی 40 درجه سانتی گراد افت می کند و سراسر پهنه 600 کیلومتری بایکال یخ می زند. ضخامت این لایه یخ بین 1.5 تا 2 متر است؛ آن چنان مقاوم که در طول جنگ جهانی اول خط راه آهن اضطراری و جاده های زمستانی عبور خودروهای سنگین روی یخ آن احداث شد.

به علت زلالی استثنایی آب و وزش بادهای پرسرعت سیبریایی موسوم به سارما که برف ها را از روی سطح می روبند، این یخ کاملاً شیشه ای و شفاف است؛ به گونه ای که ایستادن روی آن حس راه رفتن در خلأ بر فراز یک پرتگاه آبی 1,600 متری را به انسان القا می کند. در زیر این لایه های بلورین، حباب های متصاعدشده از تجزیه هیدرات های متان در لایه های رسوبی به صورت ستون های دایره ای سفید منجمد شده اند که از شاهکارهای عکاسی طبیعت جهان محسوب می شود.

رودخانه های ورودی و تنها رود خروجی بایکال: افسانه آنگارا

بیش از 330 رودخانه و جریان فصلی آب (از جمله رودخانه های بزرگ سلنگا و بارگوزین) آب های حاصل از ذوب برف های کوهستان های پیرامون را به کاسه بایکال سرازیر می نمایند. با این حال، در کمال شگفتی، تنها یک رودخانه از دریاچه بایکال خارج می شود و آن رود آنگارا (Angara River) است.

بر اساس افسانه کهن بومیان شمن باور بوریات، آنگارا تنها دختر زیبا و سرکش پیرمرد بایکال بود که شیفته رود جوان و نیرومند ینی سئی شد. پدر برای جلوگیری از فرار او کوهی بزرگ را بر سر راهش پرتاب کرد (صخره شمن کنونی در دهانه رود)، اما آنگارا با خروش و سرکشی از میان صخره ها گریخت تا به معشوق خود بپیوندد. امروزه در محل خروج آنگارا، نیروگاه های برق آبی بزرگ احداث شده که انرژی الکتریکی بخش وسیعی از صنایع سیبری را تأمین می نمایند.

نکته مهم: جایگاه بایکال در میراث جهانی یونسکو

سازمان یونسکو در سال 1996 دریاچه بایکال را به عنوان میراث طبیعی جهانی به ثبت رساند و آن را کامل ترین نمونه از یک زیست بوم آب شیرین دست نخورده توصیف کرد. جزیره مسکونی اولخون (Olkhon Island) در قلب دریاچه، مرکز معنوی و زیارتگاه باستانی شمن های شمال آسیا است که به واسطه صخره های مقدس شمن کا معروفیت بین المللی دارد.

هشدار مهم: خطرات زیست محیطی و تغییرات اقلیمی برای زیست بوم بایکال

گرمایش جهانی باعث کوتاه تر شدن دوره یخبندان زمستانی بایکال شده است که تهدیدی مستقیم برای زادآوری فک های نِرپا (که توله های خود را در لانه های برفی روی یخ به جهان می آورند) به شمار می رود. بعلاوه ورود فاضلاب های صنعتی تصفیه نشده و رشد جلبک های مهاجم اسپیروگیرا در بخش های کم عمق، زنگ خطر را برای سلامت این گنجینه زیستی به صدا درآورده است.

بیشتر بدانید: تلسکوپ نوترینوی بایکال در اعماق آب های تاریک

آب بسیار زلال و آرام بایکال در عمق بالای 1,000 متر محیطی بی نظیر برای تحقیقات فیزیک ذرات بنیادی فراهم نموده است. دانشمندان روسی تلسکوپ بزرگ نوترینو (Baikal-GVD) را با خوشه های حسگرهای نوری در اعماق دریاچه مستقر نموده اند تا برهم کنش ذرات گریزپای نوترینو کیهانی با مولکول های آب را ثبت نمایند.

اکتشافات زیردریایی در اعماق 1642 متری بایکال با زیردریایی های میر

تا پیش از اعزام زیردریایی های پیشرفته تحقیقاتی اعماق اقیانوس موسوم به میر-1 و میر-2 (Mir Submersibles) به دریاچه بایکال در سال 2008، اسرار بستر 1600 متری این دریاچه در تاریکی مطلق پنهان بود. این مأموریت های تاریخی نشان داد که در تاریک ترین نقاط بایکال چشمه های آب گرم ژئوترمال (Hydrothermal Vents) فعالی وجود دارند که از گرمای درون زمین تغذیه می شوند. پیرامون این چشمه های معدنی، کلنی های متراکمی از کرم های لوله ای، اسفنج های سفیدرنگ باستانی و باکتری های شیمیوسنتزی زندگی می نمایند که برای فراوری انرژی به جای نور خورشید به مواد شیمیایی سولفیدی متکی هستند؛ زیست بومی شبیه به آنچه در اعماق اقیانوس ها در کنار منافذ آتشفشانی شکل می گیرد و فرضیه وجود حیات در اقیانوس های زیرسطحی قمرهای یخی مشتری (اروپا) و زحل (انسلادوس) را قوت می بخشد.

گذر راه آهن سراسری سیبری و شگفتی های مهندسی خط ساحلی بایکال

یکی از دراماتیک ترین شاهکارهای مهندسی تاریخ راه آهن جهان، احداث خط آهن تاریخی پیرامون بایکال (Circum-Baikal Railway) به عنوان بخشی از شبکه سراسری ترنس-سیبرین (Trans-Siberian Railway) است. مهندسان در اواخر قرن نوزدهم ناچار شدند برای عبور ریل ها از صخره های عمودی گرانیتی مشرف به آب های مواج، بیش از 39 تونل عمیق و صدها پل سنگی و دیواره حائل مستحکم بسازند. مسافرانی که با قطار از مسکو راهی ولادی وستوک در خاور دور هستند، ساعت ها از پنجره های قطار پهنه آبی بی انتهای بایکال و کوهستان های پوشیده از درختان تایگا و کاج نقره ای را دیدن می نمایند؛ تجربه ای که سفر به سیبری را به یک ادیسه ماجراجویانه در قلب بکرترین جغرافیای زمین بدل ساخته است.

خرداقلیم معتدل نماینده و پدیده صوتی رعد یخی در زمستان بایکال

حجم بزرگ آب ذخیره در بایکال به عنوان یک باتری حرارتی بزرگ عمل می کند که اقلیم کل منطقه سیبری را ملایم تر می سازد. در فصل پاییز، آب دریاچه گرمای انباشته شده تابستان را به تدریج آزاد نموده و آغاز یخبندان را تا اواخر دسامبر به تأخیر می اندازد؛ در حالی که در تابستان، سرمای ذخیره شده بادهای خنک اقیانوسی فراوری می کند. یکی از مهیب ترین پدیده های زمستان بایکال، شکافته شدن ناگهانی ورقه های یخی به طول ده ها کیلومتر موسوم به ترک های حرارتی است. این فرآیند بر اثر انقباض و انبساط ناشی از نوسان 40 درجه ای دمای شب و روز اتفاق افتاده و صدایی شبیه به شلیک توپخانه یا رعد و برق در سراسر دریاچه طنین انداز می شود؛ صدایی که بومیان از دیرباز آن را غرش ارواح کوهستان تلقی می نموده اند، اما در واقع منافذی حیاتی برای ورود مجدد اکسیژن به آب زیر یخ ایجاد می کند.

نکات پایانی و جمع بندی: بایکال؛ گنجینه جاودان آب پاک کره زمین

دریاچه بایکال تنها یک رکورد جغرافیایی در کتب اطلس نیست؛ بلکه یک زیست کره معجزه آسا، آزمایشگاهی زنده از تاریخ تحولات زمین و ارزشمندترین مخزن استراتژیک آب شیرین برای بقای نسل های آینده بشر است. درک عظمت بایکال و پاسداری از پاکیزگی آب های آن، مسئولیتی فرامرزی است که اهمیت حفظ زیست بوم های آبی سیاره را به تمام ساکنان زمین گوشزد می کند.